صحن شمالى حضرت رضا عليه السلام معروف است . نويسندگان اين سه كتاب كه آنها نيز مانند پيشينيان خود نام محمد دارند به « محمدين ثلثهء متأخر » معروفند . از اين هفت جامع كه بگذريم ، به چند جامع ديگر برمىخوريم كه با ارزش و واجد اهميت‌اند ، از قبيل عوالم عبد اللَّه بن نوراللَّه بحرينى و جامع الاحكام سيدعبد اللَّه شبر و مستدرك الوسائل مرحوم حاج ميرزاحسين نورى . كتاب اخير مخصوصاً - كه كمتر از يك قرن از تأليف آن مىگذرد - جاى شايسته‌اى براى خود باز كرده است . همچنانكه معلوم گشت ، از شش نفر محدث بزرگ شيعه پنج نفر ايرانى و يك نفر جبل عاملى ( شامى ) است و از سه نفر محدث ديگر نيز يكى ايرانى است . اما احاديث اهل تسنن . در ميان اهل تسنن اول كسى كه تدوين حديث كرد عبد الملك بن جريح است كه در قرن دوم مىزيسته است . عبد الملك بن جريح عرب نيست و ظاهراً ايرانى نيز نيست . اين مرد در سال 144 درگذشته است . اولين جامع حديثى اهل تسنن موطأ مالك بن انس است كه الآن موجود است . مالك ، عرب و عرب نژاد است و يكى از امامهاى چهارگانهء اهل تسنن است . در ميان كتب حديث اهل تسنن شش كتاب است كه به « صحاح سته » معروف است . ما براى اين كه معيارى از شركت ايرانيان مسلمان در تدوين كتب حديث اهل تسنن به دست داده باشيم ، همان كتابها را با مؤلفين آنها معرفى مىكنيم : 1 . صحيح بخارى تأليف محمد بن اسماعيل بخارى . اين كتاب معتبرترين كتاب حديث در ميان اهل تسنن به شمار مىرود . بخارى در مدت 16 سال اين كتاب را تأليف كرده است . بنا بر نقل ابن خلكان در وفيات الاعيان « 1 » و محدث قمى در الكنى والالقاب ، بخارى گفته است هيچ حديثى را وارد كتابم نكردم مگر آنكه قبلًا غسل كردم و دو ركعت نماز بجا آوردم . دربارهء حافظهء نيرومند بخارى سخنانى گفته شده است . بخارى اصلًا اهل بخاراست و در طلب حديث به شهرهاى خراسان و عراق عجم و عراق عرب و حجاز و شام و مصر سفر كرده است و عاقبت به بغداد آمده و مورد توجه اهل فضل قرار گرفته است . وفات وى در سال 256 در يكى از

--> ( 1 ) . ج 3 / ص 330 .